Kościół farny, zwany także Farą (niem. Pfarre, Pfarrei, Pfarrkirche, czyli probostwo, parafia), to dawne określenie używane wobec kościoła parafialnego, wywodzące się z tradycji średniowiecza. Fary budowano najczęściej w bezpośrednim sąsiedztwie rynku, stanowiły one duchowe centrum miasta. Obecnie mianem kościoła farnego określa się najstarszy kościół w mieście lub główną świątynię dekanatu. W miastach biskupich termin ten bywa używany w odniesieniu do drugiego kościoła po katedrze. Czasem określenie "fara" odnosi się również do samego terytorium parafii.
Płocka Fara, czyli kościół św. Bartłomieja Apostoła, to najstarszy kościół parafialny w Płocku i jeden z najcenniejszych zabytków miasta. Nazywana jest również "matką parafii Płocka". Stanowi siedzibę parafii rzymskokatolickiej dekanatu płockiego zachodniego, należącego do diecezji płockiej. Kościół mieści się przy ul. Kazimierza Wielkiego 1. Działa nieprzerwanie od 1356 roku, kiedy to został ufundowany przez króla Kazimierza Wielkiego i konsekrowany 23 kwietnia tego samego roku przez biskupa płockiego Klemensa.
Przez pierwsze trzysta lat funkcjonował jako gotycka budowla. Następnie, przebudowywany przez architekta Jana Baptystę Wenecjanina, otrzymał cechy renesansowe, by ostatecznie przyjąć barokowy wystrój. W swoim pierwotnym kształcie kościół posiadał aż 22 ołtarze boczne oraz wieniec kaplic. Główne wejście prowadziło od strony nieistniejącej dziś ul. Nadwiślańskiej. Na początku XVIII wieku, wskutek wojen, pożarów i innych nieszczęść, kościół był w bardzo złym stanie. W 1723 roku podjęto decyzję o obniżeniu południowego szczytu i zrównaniu go z resztą ścian. Skrócono korpus kościoła, zamurowano dawne wejście od strony Wisły i wykonano nowe - od strony Rynku. Usunięto boczne kaplice, nadając budowli późnobarokowy styl.
Dnia 4 października 1732 roku kościół został podniesiony do rangi kolegiaty św. Bartłomieja -po przeniesieniu do niego Kapituły Kolegiackiej św. Michała Archanioła. Przebudowę zakończono w 1772 roku, kiedy to dokonano rekonsekracji świątyni. Jednak w 1819 roku, decyzją arcybiskupa Franciszka Malczewskiego, kapituła została zlikwidowana, a kościół utracił tytuł kolegiaty.
W latach 1939-1940, według projektu Władysława Drapiewskiego, w kościele wykonano polichromię. Na szczególną uwagę zasługuje marmurowy ołtarz główny, który w 1856 roku przeniesiono tu ze zlikwidowanego kościoła św. Wojciecha. Od początku XVII wieku przy świątyni istnieje wolnostojąca dzwonnica. Z kolei od 1846 roku co roku wyrusza stąd piesza pielgrzymka do sanktuarium maryjnego w Skępem. Pierwsza pielgrzymka odbyła się jako dziękczynienie za wygaśnięcie epidemii cholery w Płocku.
Na terenie parafii farnej św. Faustyna Kowalska w 1931 roku doznała pierwszych objawień Jezusa Miłosiernego. Tu również Sługa Boża, matka Józefa Hałacińska, założycielka Zgromadzenia Sióstr Pasjonistek, otworzyła pierwszy dom zakonny. Jej ciało zostało uroczyście przeniesione do tego kościoła 18 listopada 2006 roku.
Na terenie parafii znajduje się także najstarszy w Polsce cmentarz grzebalny, założony w 1780 roku.
Z DZIEJÓW PARAFII
Pierwsza parafia płocka istniała przy kolegiacie św. Michała. Niemal przez 600 lat była jedyną parafią dla płockiej społeczności. Przy kolegiacie św. Michała w 1180 r. została założona szkoła. Jest ona najstarszą, nieprzerwanie istniejącą w tym samym miejscu szkołą w Polsce (Liceum Ogólnokształcące im. Marszałka Stanisława Małachowskiego).
Biskup Płocki Klemens w połowie XIV w. przeniósł parafię z kolegiaty do nowo zbudowanego w 1356 r. kościoła pw. św. Bartłomieja Apostoła, ufundowanego przez króla Kazimierza Wielkiego. Kościół był jednonawową budowlą gotycką. Zgodnie z tradycją budownictwa sakralnego, jako świątynia orientowana, ołtarz główny miał skierowany na wschód, czyli znajdował się od strony ratusza, a wejście główne od strony Wisły, przy dawnej ulicy Nadwiślańskiej. Świątynia przez trzysta lat przeżywała swoją świetność jako budowla gotycka, potem przebudowywana otrzymała elementy renesansowe, aby ostatecznie przyjąć wystrój barokowy.
Autorem renesansowej przebudowy w 1540 r. był Jan Baptysta Wenecjanin. W XV i XVI w. do nawy kościoła dobudowano wieniec 5 kaplic, fundowanych przez mieszczan płockich. W tym okresie świątynia była wyposażona w 22 ołtarze.
Po wojnach szwedzkich (początek XVIII w.) kościół był bardzo zniszczony. Biskup Płocki Andrzej Stanisław Kostka Załuski przeniósł w 1732 r. kolegiatę do kościoła św. Bartłomieja. Fundusze uzyskane z przeniesienia kolegiaty i kapituły przeznaczono na przebudowę kościoła św. Bartłomieja. Prace trwały w latach 1740-1770. Rozebrano wszystkie boczne kaplice, zmniejszono liczbę ołtarzy do siedmiu, oddzielono dzwonnicę od świątyni. W latach 1760-1775 zmieniono orientację kościoła, dawne prezbiterium zamieniono na fronton kościoła. Taki stan z niewielkimi zmianami przetrwał do chwili obecnej. Na strychu zachowały się górne fragmenty ostrołukowych okien prezbiterium, a w 2007 r. odkryto pierwotny portal zachodni świątyni.
W 1819 r. nastąpiła kasata kolegiaty i kapituły. W 1856 r. w farze umieszczono ołtarz główny z płockiego kościoła pw. św. Wojciecha. Wykonany z czarnego marmuru dębnickiego ołtarz został zaprojektowany przez architekta Mateo. W 1884 r. powstały: nowa murowana dzwonnica i plebania. Polichromię wnętrza, według projektu Władysława Drapiewskiego, w latach 1939-1943 wykonali bracia Jędrzejewscy.
Podczas okupacji niemieckiej 1939-1945 kościół św. Bartłomieja Apostoła był jedynym, w którym prowadzone było duszpasterstwo i sprawowano sakramenty święte dla wiernych z miasta i okolicy. W maju 1946 r. pełnił funkcję prokatedry podczas ingresu Biskupa Płockiego Tadeusza Pawła Zakrzewskiego.
Już po wojnie, w 1948 r., Władysław Drapiewski wykonał część polichromii. W 1991-1994 wykonano w kościele prace malarsko-złotnicze. W 1959 r. przeprowadzono remont dachu. W 1988 r. zbudowano nowy dom parafialny. Prospekt organowy zrealizowano z wzornika Behmanna w 1886 r., organy zastąpiono nowymi w 1979 r. z fabryki Czesława Kruszewskiego z Warszawy, obecnie 25-głosowe, o trakturze pneumatycznej.
W 1931 r. z parafii św. Bartłomieja Apostoła wydzielono parafię pw. św. Stanisława Kostki. Następnie w 1965 r. wydzielono parafię katedralną (pw. św. Zygmunta), w 1970 r. parafię pw. św. Jana Chrzciciela, w 1981 r. parafię pw. św. Jadwigi Królowej, w 1995 r. parafię pw. Ducha Świętego.
Parafia posiada cmentarz przy ul. Kobylińskiego, na którym w 1901 r. płocki przemysłowiec Stanisław Górnicki zbudował kaplicę pw. św. Elżbiety. Od 1963 r. służy ona jako kościół filialny pw. Najświętszego Serca Jezusowego.
W 1991 r. w budynku parafii powstała pierwsza katolicka stacja radiowa w Polsce – Katolickie Radio Płock.
W latach 2009-2014 został przeprowadzony remont generalny kościoła – rewitalizacja płockiej fary. W Wielki Czwartek 2 kwietnia 2015 r. Biskup Płocki Piotr Libera przywrócił farze św. Bartłomieja w Płocku godność kolegiaty oraz restytuował po 196 latach Kapitułę Kolegiacką św. Michała.
Dnia 26 września 2018 r. w płockiej kolegiacie Mszę św. sprawowali polscy kardynałowie, arcybiskupi i biskupi, którzy w Płocku zebrali się na 380. Konferencji Episkopatu Polski.
Na terenie parafii ważne wydarzenia działy się w dwóch klasztorach. We wrześniu 1919 r., przy ul. Teatralnej powstał pierwszy dom Zgromadzenia Sióstr Męki Pana Naszego Jezusa Chrystusa (Pasjonistki). W kościele w sarkofagu w dniu 18 listopada 2006 r. zostały złożone doczesne szczątki założycielki Zgromadzenia, Sługi Bożej matki Joanny Józefy Hałacińskiej. W płockim klasztorze Zgromadzenia Sióstr Matki Bożej Miłosierdzia 22 lutego 1931 r. św. Faustyna Kowalska miała pierwsze objawienie, w czasie którego otrzymała polecenie namalowania obrazu Jezusa Miłosiernego.
Ponadto na terenie parafii farnej istniało niegdyś wiele niezachowanych do dzisiaj obiektów sakralnych: kościół Świętego Ducha (XIV w., rozebrany przez Niemców w czasie II wojny światowej); kaplica św. Idziego (XI w., rozebrana w XVIII w.); kaplica świętych Filipa i Jakuba (XIII w., uległa zniszczeniu w XVIII w.); kaplica świętych Leonarda i Katarzyny (ok. 1466 r., rozebrana w 1777 r.); kaplica św. Walentego (istniała w XVI w.).
W latach 1911-1914 z inicjatywy Marii Franciszki Kozłowskiej, pod kierunkiem abpa Jana Marii Michała Kowalskiego, przy ul. Kazimierza Wielkiego została wybudowana w stylu neogotyku angielskiego na planie litery E i F Świątynia Miłosierdzia i Miłości, która jest siedzibą władz zwierzchnich Kościoła Starokatolickiego Mariawitów.
Zob. W. Kućko (red.), Rocznik Diecezji Płockiej 2021.
Struktura personalno-administracyjna, Płock 2022, s. 620-623.
